จากตู้แช่แข็งสู่ถังออกซิเจน
ศึกโลจิสติกส์อาหารทะเลสด เวียดนาม–จีน ในยุคที่ “ความมีชีวิต” คือมูลค่าสูงสุด
ระบบโลจิสติกส์อาหารทะเลของเวียดนามกำลังเผชิญการเปลี่ยนผ่านครั้งสำคัญ เมื่อการขนส่งกุ้งล็อบสเตอร์และปูทะเลสดไปยังประเทศจีน ไม่ได้วัดกันที่ระยะทางหรือค่าระวางอีกต่อไป หากแต่วัดกันที่ “ความสามารถในการรักษาชีวิต” ตลอดเส้นทางนับพันกิโลเมตร ตู้คอนเทนเนอร์แช่เย็นขนาดใหญ่ที่เคยเป็นหัวใจของการส่งออกกำลังค่อย ๆ ถูกแทนที่ด้วยนวัตกรรมใหม่ นั่นคือการดัดแปลงตู้คอนเทนเนอร์ให้กลายเป็นถังเพาะพันธุ์เคลื่อนที่ ที่อัดออกซิเจน ควบคุมอุณหภูมิ และลดความเครียดของสัตว์น้ำให้เหลือน้อยที่สุด
แรงขับเคลื่อนสำคัญของการเปลี่ยนแปลงนี้มาจากความต้องการของผู้บริโภคชาวจีน ซึ่งให้คุณค่าแก่คำว่า “สด” ในความหมายที่แท้จริง อาหารทะเลต้องไม่ใช่แค่สดหลังปรุง แต่ต้อง “ยังมีชีวิต” ก่อนเข้าสู่หม้อนึ่ง วิดีโอ Mukbang บน Douyin จากกวางโจว เซี่ยงไฮ้ หรือหนานหนิง ที่แสดงภาพกุ้งล็อบสเตอร์เวียดนามดิ้นอยู่ก่อนปรุงอาหาร ได้กลายเป็นเครื่องมือการตลาดทรงพลังโดยไม่ต้องพึ่งโฆษณาแบบดั้งเดิม ความต้องการนี้ทำให้กุ้งล็อบสเตอร์สดในตลาดค้าส่งเจียงหนานมีราคาสูงกว่าสินค้าแช่แข็งถึงสามถึงสี่เท่า แม้คุณภาพเนื้อหลังปรุงจะไม่ได้แตกต่างกันอย่างมีนัยสำคัญก็ตาม
ส่วนต่างราคามหาศาลนี้ได้จุดชนวนการแข่งขันด้านโลจิสติกส์รูปแบบใหม่ จากเดิมที่แข่งกันเรื่องต้นทุนต่อกิโลเมตร กลายเป็นการแข่งขันว่าใครจะพาสินค้ามีชีวิตรอดถึงปลายทางได้มากกว่า ในอดีต การเดินทางจากฟาร์มกุ้งในสามเหลี่ยมปากแม่น้ำโขงไปยังด่านมงไกอาจใช้เวลาถึงสองถึงสามวันเต็ม ความล่าช้าเช่นนี้แทบไม่ต่างจากคำพิพากษาประหารสำหรับสินค้ามีชีวิต แต่ปัจจุบัน การพัฒนาโครงสร้างพื้นฐาน โดยเฉพาะทางด่วนสายเหนือ–ใต้ของเวียดนาม ได้เปลี่ยนภูมิทัศน์การค้าอย่างสิ้นเชิง ระยะเวลาเดินทางถูกบีบให้เหลือเพียงประมาณ 28–32 ชั่วโมง หากบริหารเส้นทางและการเปลี่ยนคนขับอย่างมีประสิทธิภาพ
ทุกชั่วโมงที่ประหยัดได้หมายถึงอัตราการตายที่ลดลง และในธุรกิจกุ้งล็อบสเตอร์ การลดอัตราการตายเพียงหนึ่งเปอร์เซ็นต์สามารถแปลงเป็นกำไรหลายสิบล้านดองได้ทันที โลจิสติกส์จึงไม่ใช่ต้นทุนปลายทางอีกต่อไป แต่กลายเป็นเครื่องมือสร้างมูลค่าโดยตรง
อย่างไรก็ตาม ถนนไม่ใช่คำตอบเดียว ระบบรางกำลังถูกผลักดันขึ้นมาเป็นทางเลือกเชิงกลยุทธ์ การยกระดับสถานีเกปในจังหวัดบักเกียงให้เป็นสถานีเชื่อมต่อระหว่างประเทศ ทำให้สินค้าสามารถเข้าสู่จีนตอนในได้โดยไม่ต้องเปลี่ยนถ่ายที่ชายแดน ซึ่งเป็นจุดคอขวดสำคัญในฤดูพีค แม้ในปัจจุบันรถไฟยังเหมาะกับสินค้าแช่แข็งและสินค้าแห้งมากกว่า แต่การทดลองใช้ตู้คอนเทนเนอร์แช่เย็นแบบผลิตพลังงานได้เองบนขบวนรถไฟ กำลังเปิดประตูสู่การขนส่งอาหารทะเลสดในต้นทุนที่ต่ำกว่ารถบรรทุกถึงยี่สิบถึงสามสิบเปอร์เซ็นต์
หัวใจของการแข่งขันครั้งนี้ไม่ได้อยู่ที่โครงสร้างพื้นฐานเพียงอย่างเดียว แต่อยู่ที่เทคโนโลยีชีวภาพและความเข้าใจธรรมชาติของสัตว์น้ำ บริษัทโลจิสติกส์จำนวนมากต้องสวมบทบาทเป็นเสมือนแพทย์ฉุกเฉิน เทคโนโลยี “การจำศีล” ถูกนำมาใช้เพื่อทำให้กุ้งเข้าสู่สภาวะพักตัว ลดการเผาผลาญและการใช้ออกซิเจน แต่การควบคุมอุณหภูมิอย่างเดียวไม่เพียงพอ หากบรรจุแน่นเกินไป ก๊าซคาร์บอนไดออกไซด์จะสะสมจนกุ้งขาดอากาศ หากเติมออกซิเจนแรงเกินไป ความเครียดจะทำให้กุ้งตายก่อนถึงปลายทาง ต้นทุนโลจิสติกส์ของสินค้ามีชีวิตจึงไม่ถูกคำนวณจากระยะทาง หากแต่คำนวณจาก “เทคโนโลยีในการรักษาชีวิต”
ข้อมูลจากกระทรวงอุตสาหกรรมและการค้าของเวียดนามสะท้อนภาพชัดเจนว่า ต้นทุนโลจิสติกส์อาหารทะเลสดยังอยู่ในระดับสูง คิดเป็นสัดส่วนราวหนึ่งในสี่ถึงหนึ่งในสามของราคาสินค้า สูงกว่าประเทศคู่แข่งอย่างไทยอย่างเห็นได้ชัด ปัญหาไม่ได้อยู่ที่การขาดรถแช่เย็นหรือคลังสินค้า แต่เป็นช่องว่างของศูนย์โลจิสติกส์เฉพาะทางที่สามารถแปรรูป บรรจุ และตรวจสอบมาตรฐานการส่งออกได้ตั้งแต่แหล่งผลิตหรือบริเวณด่านชายแดน
เมื่อจีนเข้มงวดกฎระเบียบด้วยคำสั่งที่ 248 และ 249 การค้าแบบไม่เป็นทางการได้กลายเป็นอดีต การส่งออกอาหารทะเลสดในวันนี้ต้องอาศัยระบบตรวจสอบย้อนกลับ การขึ้นทะเบียนแหล่งเพาะเลี้ยง โรงงานบรรจุ และการสำแดงข้อมูลล่วงหน้าแบบดิจิทัล หากรถบรรทุกต้องจอดรอการตรวจสอบที่ด่านเพียงสองวัน ความเสียหายอาจเทียบเท่าการสูญเสียทั้งล็อต การโลจิสติกส์ยุคใหม่จึงเป็นเรื่องของ “กระบวนการแบบบูรณาการ” มากกว่าการขนส่งเพียงอย่างเดียว
การแข่งขันเพื่อป้อนอาหารทะเลสดสู่โต๊ะอาหารของชาวจีนกำลังสร้างมูลค่าทางเศรษฐกิจระดับพันล้านดอลลาร์ แต่ในขณะเดียวกันก็เป็นกระบวนการคัดเลือกที่โหดร้าย ธุรกิจที่จะอยู่รอดได้ต้องเชี่ยวชาญทั้งเทคโนโลยี ใช้ประโยชน์จากโครงสร้างพื้นฐานใหม่อย่างเต็มที่ และปฏิบัติตามกฎระเบียบอย่างไร้ช่องโหว่ ในสนามแข่งขันนี้ กุ้งและปูจากสามเหลี่ยมปากแม่น้ำโขงไม่ได้แข่งกันแค่ว่ายน้ำให้เร็ว หากแต่ต้องว่ายอย่างมีแผน บนกระดานหมากรุกโลจิสติกส์ระดับภูมิภาคที่ซับซ้อนกว่าที่เคยเป็นมา
