ตลอดหลายปีที่ผ่านมา สหรัฐอเมริกาใช้มาตรการภาษีนำเข้าและข้อจำกัดทางการค้าหลากหลายรูปแบบเพื่อสกัดการเติบโตของภาคอุตสาหกรรมจีน แต่ผลลัพธ์กลับไม่เป็นไปตามที่คาดไว้ เมื่อจีนยังคงรักษาความสามารถในการผลิตและส่งออกได้อย่างแข็งแกร่ง เพียงแต่ปรับเปลี่ยนเส้นทางการค้าไปยังตลาดใหม่ โดยเฉพาะยุโรปและประเทศต่าง ๆ ในเอเชีย ส่งผลให้จีนสามารถสร้างสถิติการเกินดุลการค้าสูงสุดเป็นประวัติการณ์กว่า 1.2 ล้านล้านดอลลาร์ในปี 2568 และกลายเป็นประเด็นสำคัญที่หลายประเทศเริ่มจับตาอย่างใกล้ชิด

ความเคลื่อนไหวดังกล่าวทำให้หลายฝ่ายกังวลว่าโลกอาจกำลังเผชิญกับ “China Shock 2.0” หรือคลื่นผลกระทบจากการส่งออกสินค้าจีนรอบใหม่ ซึ่งมีความรุนแรงและซับซ้อนกว่าช่วงต้นทศวรรษ 2000 ที่สหรัฐเคยเผชิญมาแล้ว ในเวลานั้น โรงงานจำนวนมากในสหรัฐไม่สามารถแข่งขันกับสินค้าราคาถูกจากจีนได้ ส่งผลให้ตำแหน่งงานในภาคการผลิตหายไปนับล้านตำแหน่ง และกลายเป็นหนึ่งในปัจจัยที่เปลี่ยนภูมิทัศน์ทางเศรษฐกิจและการเมืองของประเทศ

ปัจจุบันยุโรปกำลังถูกมองว่าเป็นพื้นที่เสี่ยงที่จะได้รับผลกระทบจาก China Shock ระลอกใหม่ โดยผู้นำหลายประเทศเริ่มแสดงความกังวลอย่างเปิดเผย ประธานาธิบดีเอ็มมานูเอล มาครง ของฝรั่งเศส ระบุว่าการส่งออกของจีนกำลังสร้างแรงกดดันต่อภาคอุตสาหกรรมยุโรปอย่างมีนัยสำคัญ ขณะที่ประเด็นดังกล่าวถูกยกขึ้นเป็นหนึ่งในวาระสำคัญของการประชุม G7 ท่ามกลางกระแสเรียกร้องให้สหภาพยุโรปและพันธมิตรพิจารณามาตรการทางภาษีเพิ่มเติมเพื่อปกป้องผู้ผลิตภายในประเทศ

สิ่งที่ทำให้ China Shock 2.0 แตกต่างจากอดีต คือ จีนไม่ได้แข่งขันเฉพาะสินค้าแรงงานเข้มข้นหรือต้นทุนต่ำอีกต่อไป แต่ได้ก้าวขึ้นมาเป็นมหาอำนาจด้านการผลิตเทคโนโลยีขั้นสูงอย่างเต็มตัว ไม่ว่าจะเป็นรถยนต์ไฟฟ้า แบตเตอรี่ลิเธียมไอออน แผงโซลาร์เซลล์ เครื่องจักรอุตสาหกรรม และอุปกรณ์อิเล็กทรอนิกส์ขั้นสูง ส่งผลให้การแข่งขันระหว่างจีนกับผู้ผลิตในยุโรปเกิดขึ้นโดยตรงในอุตสาหกรรมที่เคยเป็นจุดแข็งของประเทศพัฒนาแล้ว โดยเฉพาะเยอรมนีที่กำลังเผชิญแรงกดดันจากคู่แข่งจีนในหลายอุตสาหกรรมสำคัญ

นักเศรษฐศาสตร์จำนวนมากมองว่าต้นตอของปัญหามาจากโครงสร้างเศรษฐกิจภายในจีนที่เน้นสนับสนุนภาคการผลิตมากกว่าการบริโภคภายในประเทศ ส่งผลให้เกิดกำลังการผลิตส่วนเกินในหลายอุตสาหกรรม เมื่อความต้องการในประเทศไม่สามารถรองรับได้เพียงพอ ผู้ผลิตจึงต้องระบายสินค้าออกสู่ตลาดโลกผ่านการส่งออก ขณะที่การสนับสนุนทางการเงินจากภาครัฐและการแข่งขันภายในประเทศที่เข้มข้น ยิ่งทำให้ผู้ประกอบการจีนสามารถเสนอสินค้าด้วยราคาที่แข่งขันได้สูงกว่าหลายประเทศ

แม้จีนจะประกาศหลายครั้งถึงความพยายามในการกระตุ้นการบริโภคภายในประเทศและลดกำลังการผลิตส่วนเกิน แต่ความคืบหน้ายังมีจำกัด ทำให้หลายฝ่ายมองว่าความตึงเครียดทางการค้าระหว่างจีนกับโลกตะวันตกมีแนวโน้มเพิ่มขึ้นในระยะต่อไป หากยุโรปและประเทศพันธมิตรเริ่มใช้มาตรการปกป้องตลาดในลักษณะเดียวกับสหรัฐ โลกอาจเข้าสู่ยุคใหม่ของการแข่งขันทางการค้า ซึ่งจะส่งผลต่อห่วงโซ่อุปทาน การลงทุน และทิศทางเศรษฐกิจโลกในวงกว้างอย่างหลีกเลี่ยงไม่ได้

ท่ามกลางกระแสความผันผวนของภูมิรัฐศาสตร์โลก ผลสำรวจล่าสุดจากผู้บริหารระดับสูงด้านห่วงโซ่อุปทานและโลจิสติกส์ทั่วโลกกว่า 3,500 คน สะท้อนภาพเชิงบวกอย่างน่าทึ่ง โดยกว่า 54% คาดการณ์ว่าการค้าโลกในปีนี้จะเติบโตเร็วกว่าปีที่ผ่านมา แม้จะต้องเผชิญกับความไม่แน่นอนเชิงนโยบายในปี 2569 ก็ตาม ปรากฏการณ์นี้เกิดจากการที่กลุ่มทุนยักษ์ใหญ่ต่างพร้อมใจกันปรับกลยุทธ์กระจายความเสี่ยง มุ่งหน้าสู่ตลาดใหม่ ยอมรับเทคโนโลยีล้ำสมัยอย่างปัญญาประดิษฐ์ (AI) และให้ความสำคัญกับการปรับปรุงโครงสร้างพื้นฐานเพื่อแสวงหาความยืดหยุ่นในการขนส่ง ซึ่งนี่ถือเป็นโอกาสเชิงยุทธศาสตร์ครั้งสำคัญของประเทศไทยในการดึงดูดเม็ดเงินลงทุนเหล่านี้

นายสรรเพชญ บุญญามณี รัฐมนตรีช่วยว่าการกระทรวงคมนาคม ได้เข้ามานั่งแท่นประธานประชุมร่วมกับสมาคมผู้ประกอบการท่าเทียบเรือสินค้าและคอนเทนเนอร์ (TICTA) เพื่อผลักดัน "ท่าเรือแหลมฉบัง" ประตูการค้าหลักของไทยให้ก้าวข้ามทุกข้อจำกัด โดยวาระเร่งด่วนคือการรื้อระบบกฎหมายเพื่อทวงคืนส่วนแบ่ง "สินค้าถ่ายลำ" (Transshipment) ที่เคยลดลงต่อเนื่องเหลือเพียง 0.7% เนื่องมาจากขั้นตอนศุลกากรที่ซับซ้อน รัฐบาลจึงเตรียมปรับปรุงกฎหมายที่เกี่ยวข้องถึง 17 ฉบับ โดยจะคัด 6 ฉบับสำคัญมาแก้ไขก่อนเพื่อเปลี่ยนจากระบบ "ขออนุญาต" เป็นการ "แจ้งข้อมูล" คาดว่าจะเสนอเข้าสู่ที่ประชุม ครม. ได้ภายในเดือนกันยายน 2569 นี้ เพื่อติดสปีดให้พิธีการศุลกากรไทยลื่นไหลเทียบเท่ามาตรฐานโลก

นอกจากปมกฎหมายแล้ว รัฐบาลยังเล็งแก้ปัญหาแผลเรื้อรังอย่างตู้สินค้าตกค้าง (Long Stay) ที่สะสมอยู่กว่า 1,200 ตู้ โดยการท่าเรือแห่งประเทศไทย (กทท.) ได้อนุมัติงบประมาณ 26 ล้านบาท เพื่อพัฒนาพื้นที่จัดเก็บเพิ่มเติมอีก 5 ไร่ ยกระดับการหมุนเวียนตู้สินค้าให้ได้ถึง 1,000 TEU ต่อปี ซึ่งจะพร้อมเปิดใช้งานภายในปีงบประมาณ 2570 ควบคู่ไปกับการเร่งรัดอภิมหาโปรเจกต์ "ท่าเรือแหลมฉบัง เฟส 3" ซึ่งปัจจุบันมีความคืบหน้าภาพรวมอยู่ที่ 68.89% โดยงานโครงสร้างทางทะเลใกล้เสร็จสมบูรณ์แล้วถึง 95.57% และเตรียมจะติดตั้งเครื่องจักรระบบรถไฟในช่วงปลายปี 2570 เพื่อเพิ่มศักยภาพการรองรับตู้สินค้าในอนาคต

ปัญหาจราจรติดขัดซึ่งเป็นอีกหนึ่งขวากหนามสำคัญก็ได้รับการผ่าตัดใหญ่ ปัจจุบันในชั่วโมงเร่งด่วนมีรถบรรทุกหลั่งไหลเข้าสู่แหลมฉบังสูงถึง 22,000 คันต่อวัน รัฐมนตรีช่วยว่าการกระทรวงคมนาคมจึงสั่งการให้ กทท. บริหารพื้นที่ "Buffer Zone" เนื้อที่กว่า 127 ไร่ เพื่อใช้เป็นลานพักรถบรรทุกขนาดใหญ่ ตัดปัญหาแถวคอยท้ายยาวล้นออกไปบนทางหลวงสายหลัก พร้อมบังคับใช้เทคโนโลยีอัจฉริยะอย่างระบบจองคิวรถบรรทุก (Truck Queue Booking) และมาตรฐาน Smart Port มาควบคุมให้ตู้รับส่งสินค้าผ่านด่านตรวจ Sub Gate ได้ไม่น้อยกว่า 50 คันต่อชั่วโมง พร้อมตั้งวอร์รูมบูรณาการเจ้าหน้าที่ทำงานร่วมกันตลอด 24 ชั่วโมง

การขยับตัวอย่างดุดันของกระทรวงคมนาคมและการท่าเรือแห่งประเทศไทยในครั้งนี้ แสดงให้เห็นถึงความตั้งใจจริงในการรับฟังเสียงของภาคเอกชนและร่วมกันอุดช่องโหว่ทางธุรกิจ เพื่อเปลี่ยนท่าเรือแหลมฉบังให้เป็นศูนย์กลางโลจิสติกส์ที่ทั้งรวดเร็ว ปลอดภัย และไร้รอยต่อ ซึ่งการทลายข้อจำกัดทั้งทางกฎหมายและกายภาพในจังหวะที่ซัพพลายเชนโลกกำลังมองหาบ้านหลังใหม่ จะเป็นแม่เหล็กชิ้นสำคัญที่สร้างความเชื่อมั่นให้นักลงทุนต่างชาติเลือกปักหมุดประเทศไทยให้เป็นฮับหลักของภูมิภาคได้อย่างยั่งยืน

วงการโลจิสติกส์อาเซียนคึกคักขึ้นอีกขั้น หลังรถไฟขนส่งตู้คอนเทนเนอร์ระหว่างประเทศเที่ยวปฐมฤกษ์บนเส้นทางสายตรง ซูโจว (มณฑลเจียงซู จีน) - เยนเวียน (ฮานอย เวียดนาม) ได้เดินทางถึงจุดหมายปลายทางอย่างเป็นทางการเมื่อวันที่ 16 มิถุนายนที่ผ่านมา รถไฟขบวนนี้บรรทุกตู้คอนเทนเนอร์ขนาด 40 ฟุต รวมน้ำหนักกว่า 1,200 ตัน วิ่งตระเวนผ่านเส้นทางประวัติศาสตร์ระยะทางกว่า 2,800 กิโลเมตร ก่อนจะส่งมอบสินค้าเข้าสู่โรงงานอุตสาหกรรมในเวียดนามได้อย่างราบรื่น ถือเป็นการเปิดฉากหน้าประวัติศาสตร์ใหม่ของการเชื่อมโยงโครงข่ายรถไฟเชิงพาณิชย์ของทั้งสองประเทศอย่างเต็มรูปแบบ

ความน่าสนใจของเส้นทางสายใหม่นี้คือการฉีกกฎเกณฑ์การขนส่งแบบเดิมๆ จากเดิมที่สินค้าจากซูโจวจะต้องถูกส่งไปรวมกันที่เมืองหนานหนิงก่อนจะกระจายต่อเข้าเวียดนาม แต่โมเดลใหม่นี้ถูกปรับให้เป็นการรวบรวมสินค้าโดยตรงจากต้นทางซูโจว ยิงตรงสู่ด่านชายแดนผิงเซียงของจีน และข้ามแดนเข้าสู่สถานีตงตังของเวียดนามได้ทันที ส่งผลให้ระยะเวลาการเดินทางลดลงอย่างเห็นได้ชัด จากเดิมที่ต้องใช้เวลาร่วมสัปดาห์ เหลือเพียง 5-6 วันเท่านั้น ที่สำคัญยังช่วยให้ผู้ประกอบการประหยัดและลดต้นทุนด้านโลจิสติกส์ลงได้ทันทีถึง 10%

สินค้าล็อตแรกที่เดินทางมากับรถไฟขบวนนี้ ส่วนใหญ่เป็นวัตถุดิบและอุปกรณ์ชิ้นส่วนอิเล็กทรอนิกส์ รวมถึงจอแสดงผลอัจฉริยะเพื่อป้อนให้กับฐานการผลิตใหญ่ในฮานอย ไฮฟอง และนิงบิงห์ โดยผู้บริหารจาก บริษัท อัมทราน เวียดนาม เทคโนโลยี จำกัด เปิดเผยว่า การเปลี่ยนใจหันมาพึ่งพาเส้นทางรถไฟแทนการขนส่งทางเรือถือเป็นการตัดสินใจที่คุ้มค่ามาก เพราะนอกจากจะปลอดภัยแล้ว ยังสามารถหั่นเวลาการขนส่งทางทะเลที่เคยยาวนานถึง 10 วัน ให้เหลือเพียง 6 วัน ช่วยให้โรงงานสามารถวางแผนบริหารจัดการวัตถุดิบในห่วงโซ่อุปทานได้อย่างมีประสิทธิภาพและยืดหยุ่นกว่าเดิม

ในมิติทางการค้า ซูโจวถือเป็นหัวเมืองเศรษฐกิจของจีนที่มีสัดส่วนการส่งออกสินค้ามายังเวียดนามสูงถึง 10% และเพียงแค่ช่วงครึ่งแรกของปี 2569 นี้ ปริมาณสินค้าจากซูโจวทะยานเติบโตขึ้นถึง 50% เมื่อเทียบกับปีก่อนหน้า ความสำเร็จของการเปิดเส้นทางเดินรถไฟเที่ยวนี้จึงไม่ได้หยุดอยู่แค่การขนส่งชิ้นส่วนอุตสาหกรรมขาเข้าเท่านั้น แต่กลุ่มผู้ให้บริการโลจิสติกส์และการรถไฟเวียดนามกำลังเล็งแผนขั้นต่อไปในการเดินรถอย่างสม่ำเสมอ พร้อมศึกษาความเป็นไปได้ในการใช้ขบวนรถไฟตีกลับ ขนส่งสินค้าเกษตร โดยเฉพาะผลไม้สดจากภาคใต้ของเวียดนามยิงตรงกลับไปขายที่ประเทศจีน เพื่อขยายตลาดส่งออกให้กว้างไกลยิ่งขึ้น

นายเหงียน ชินห์ นาม รองกรรมการผู้จัดการใหญ่การรถไฟเวียดนาม ทิ้งท้ายว่า เส้นทางรถไฟ ซูโจว-เยนเวียน รวมถึงเส้นทางชิงไห่-ด่งนาย ที่เพิ่งเปิดตัวไปก่อนหน้านี้ ถือเป็นก้าวสำคัญเชิงกลยุทธ์ในการเชื่อมต่อ "ระเบียงเศรษฐกิจจีน-อาเซียน" ให้แน่นแฟ้นยิ่งขึ้น ท่ามกลางวิกฤตราคาน้ำมันโลกและปัญหาความผันผวนทางภูมิรัฐศาสตร์ การหันมาพึ่งพาการคมนาคมทางรางที่ประหยัดพลังงานและทำเวลาได้แม่นยำ จะกลายเป็นทางรอดหลักและเป็นแม่เหล็กสำคัญที่ช่วยขับเคลื่อนเศรษฐกิจในภูมิภาคนี้ให้เติบโตอย่างมั่นคง

ความร่วมมือด้านคมนาคมระหว่างไทยและจีนเดินหน้าอีกขั้น เมื่อ พิพัฒน์ รัชกิจประการ รองนายกรัฐมนตรีและรัฐมนตรีว่าการกระทรวงคมนาคม หารือทวิภาคีกับ จาง เจี้ยนเว่ย เอกอัครราชทูตสาธารณรัฐประชาชนจีนประจำประเทศไทย เพื่อเร่งผลักดันโครงการโครงสร้างพื้นฐานขนาดใหญ่ พร้อมยกระดับบทบาทไทยสู่ศูนย์กลางคมนาคมของภูมิภาค

บรรยากาศการหารือเป็นไปในทิศทางบวก ทั้งสองฝ่ายแสดงจุดยืนร่วมกันในการเร่งแก้ไขอุปสรรคของโครงการสำคัญ โดยเฉพาะโครงการรถไฟความเร็วสูงไทย–จีน ซึ่งถือเป็นหัวใจของการเชื่อมโยงการเดินทางและการค้าระหว่างประเทศในอนาคต โดยไทยยืนยันความมุ่งมั่นในการเดินหน้าโครงการระยะที่ 1 ช่วงกรุงเทพฯ–นครราชสีมา ควบคู่กับการเตรียมต่อยอดสู่ระยะที่ 2 ไปยังหนองคาย

นอกจากโครงการรถไฟความเร็วสูงแล้ว ทั้งสองฝ่ายยังให้ความสำคัญกับการเชื่อมโยงโครงข่ายในระดับภูมิภาค ไม่ว่าจะเป็นการพัฒนาเส้นทางรถไฟต่อเนื่องไปยัง สปป.ลาว ผ่านสะพานมิตรภาพไทย–ลาว แห่งที่ 2 ซึ่งจะช่วยเพิ่มศักยภาพด้านโลจิสติกส์และการค้าชายแดนอย่างมีนัยสำคัญ

ในฝั่งจีนได้แสดงความพร้อมสนับสนุนไทยอย่างเต็มที่ ผ่านกลไกคณะกรรมการร่วมความร่วมมือด้านรถไฟไทย–จีน พร้อมเน้นย้ำว่า โครงการโครงสร้างพื้นฐานเหล่านี้ไม่ได้มีเพียงมิติด้านการคมนาคมเท่านั้น แต่ยังเป็นกุญแจสำคัญในการยกระดับขีดความสามารถทางการแข่งขันของไทยในเวทีโลก

อีกหนึ่งโครงการที่ถูกจับตาคือ ท่าเรือแหลมฉบัง ระยะที่ 3 ซึ่งมีบริษัทจีนเข้าร่วมดำเนินงาน โดยทั้งสองฝ่ายเชื่อว่าเมื่อโครงการแล้วเสร็จ จะช่วยเพิ่มศักยภาพท่าเรือไทยให้รองรับปริมาณการค้าระหว่างประเทศที่เพิ่มขึ้น และเชื่อมโยงกับโครงข่ายโลจิสติกส์ในภูมิภาคได้อย่างมีประสิทธิภาพ

เพื่อให้ทุกโครงการเดินหน้าได้ตามแผน ฝ่ายจีนยังเสนอให้มีการติดตามความคืบหน้าอย่างใกล้ชิดมากขึ้น พร้อมยืนยันบทบาทของสถานเอกอัครราชทูตจีนในการเป็นตัวกลางประสานงานกับภาคเอกชน เพื่อให้ทุกภาคส่วนสามารถทำงานร่วมกันได้อย่างราบรื่น สะท้อนความตั้งใจร่วมกันของทั้งสองประเทศในการผลักดันไทยให้ก้าวขึ้นเป็นศูนย์กลางคมนาคมขนส่งของภูมิภาคในอนาคต